Po pierwsze, gdy wkład pracy we wzrost PKB stanie się ujemny (prognozowany od końca lat 20. XXI wieku), głównym silnikiem dobrobytu stanie się produktywność. Jednocześnie koszty związane ze starzeniem się społeczeństw (emerytury i ochrona zdrowia) mają rosnąć w kierunku 25,6% PKB. To będzie coraz mocniej ograniczać budżety publiczne, w tym środki na badania i innowacje.

Po drugie, tradycyjny model „młodzi zastępują odchodzących na emeryturę” przestaje działać. Grupa 21–26 lat, kluczowa dla uczelni i kształcenia doktorantów, ma osiągnąć szczyt liczebności w 2035 r., a następnie zmniejszyć się o ok. 2,5 mln do 2050 r. Przy coraz dłuższych, nawet 50-letnich karierach, Europa potrzebuje przesunięcia w stronę cyklicznego kapitału ludzkiego: uczenia się przez całe życie, przekwalifikowywania oraz finansowania okresów intensywnego podnoszenia kompetencji (w formule zbliżonej do urlopów szkoleniowych lub sabbaticali).

Po trzecie, presja fiskalna zwiększa ryzyko, że badania podstawowe – „ziarno” przyszłych przełomów – będą wypierane przez krótkoterminowe zwroty z badań stosowanych. Jeśli państwo ograniczy zaangażowanie, większą rolę może przejąć kapitał prywatny, co może osłabić badania prowadzone w interesie publicznym. Równolegle automatyzacja, która ma kompensować braki kadrowe, musi uzyskać społeczną akceptację; w przeciwnym razie może spotkać się z oporem i narastającym „zmęczeniem cyfrowym”.

Po czwarte, szybkie wdrażanie technologii opartych na AI i automatyzacji może wspierać transformację gospodarczą, ale tylko wtedy, gdy będzie osadzone w zaufaniu społecznym oraz w jasnych zasadach odpowiedzialnego wykorzystania. Bez tego ryzyko polaryzacji i konfliktów wokół tempa zmian będzie rosło.

Co robić: cztery strategiczne mandaty

1. Ochrona: zabezpieczyć (ring-fence) finansowanie badań podstawowych.
2. Adaptacja: zbudować systemową infrastrukturę uczenia się przez całe życie.
3. Spójność: utworzyć Europejską Sieć Regionalnych Kampusów Innowacji, aby zakotwiczać talenty i wykorzystywać lokalne mocne strony (np. rozwój „Silver Economy”).
4. Zaufanie: włączać obywateli w procesy badań i innowacji, tak aby szybka automatyzacja była zgodna z wartościami społecznymi.

Podziękowania dla wszystkich ekspertów i partnerów projektu: AIT Austrian Institute of Technology, ISINNOVA – Research Innovation Sustainability, Visionary Analytics UAB, IDEA Consult, Fraunhofer-Gesellschaft, Insight Foresight Institute (IFI), Turun yliopisto – University of Turku, Technopolis Consulting Group Belgium SPRL, RAND Europe, Zentrum für soziale Innovation (ZSI), Technologické centrum Praha, Institutul de Prospectiva, ARCTIK – Communication for Sustainability.

Raport.